Een claimpartij is nooit vanzelf rechthebbende. Zij moet ergens een lijn kunnen trekken van de fotograaf naar haarzelf. De wet stelt aan die lijn eisen, en een Belgisch hof van beroep stelde ze ook aan de brief.
De eerste schakel
Begin bij het begin van de keten. Artikel XI.170 van het Wetboek van economisch recht is kort en beslissend:
De oorspronkelijke auteursrechthebbende is de natuurlijke persoon die het werk heeft gecreëerd. Tenzij het tegendeel is bewezen, wordt een ieder als auteur aangemerkt wiens naam of letterwoord waarmee hij te identificeren is als dusdanig op het werk, op een reproductie van het werk, of bij een mededeling aan het publiek ervan wordt vermeld. De uitgever van een anoniem werk of van een werk onder pseudoniem wordt ten aanzien van derden geacht de auteur daarvan te zijn.
Een vennootschap, een beeldbank of een claimbedrijf kan dus nooit de oorspronkelijke rechthebbende zijn. Het tweede lid geeft wel een vermoeden: wie als auteur bij het beeld staat, wordt als auteur aangemerkt. Dat vermoeden is weerlegbaar, want het geldt alleen tenzij het tegendeel is bewezen.
De tweede schakel
De tweede schakel is de overdracht. Artikel XI.167, paragraaf 1 stelt daaraan eisen die strenger zijn dan veel mensen denken. Enkele zinnen letterlijk:
Ten aanzien van de auteur worden alle contracten schriftelijk bewezen.
De contractuele bedingen met betrekking tot het auteursrecht en de exploitatiewijzen ervan moeten restrictief worden geïnterpreteerd.
Voor elke exploitatiewijze moeten de vergoeding voor de auteur, de reikwijdte en de duur van de overdracht of de licentie uitdrukkelijk worden bepaald.
Er is nog een bepaling die bij oudere foto's kan spelen: de overdracht van rechten of het verlenen van een licentie voor nog onbekende exploitatievormen is nietig, niettegenstaande enige daarmee strijdige bepaling.
En wat met een foto die in dienstverband of in opdracht is gemaakt? Ook dan gaat er niets vanzelf over. Paragraaf 3 bepaalt dat de vermogensrechten aan de werkgever kunnen worden overgedragen of in licentie gegeven voor zover uitdrukkelijk in die overdracht of licentieverlening van rechten is voorzien en voor zover de creatie binnen het toepassingsgebied van de overeenkomst of het statuut valt. Voor een bestelling geldt een gelijkaardige regel, en daarbij komt nog de voorwaarde dat de besteller actief is in de niet-culturele sector of in de reclamewereld.
België kent dus geen automatisch werkgeversauteursrecht op foto's. Dat is geen detail: het betekent dat ook een persagentschap of een beeldbank de papieren moet hebben.
Twee soorten
Artikel I.16 omschrijft een beheersvennootschap als een in België gevestigde vennootschap die rechten beheert namens meer dan een rechthebbende, in hun gezamenlijk belang, en die eigendom is of onder zeggenschap staat van haar leden. Artikel XI.273/17 bepaalt dat zulke vennootschappen, alvorens met hun activiteiten te starten, een vergunning moeten krijgen van de minister, en dat die vergunning binnen dertig dagen wordt bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad. SOFAM is zo'n vennootschap.
Dezelfde bepaling omschrijft een onafhankelijke beheerentiteit als een organisatie die rechten beheert namens meer dan een rechthebbende maar die noch direct noch indirect eigendom is van rechthebbenden, en die met winstoogmerk optreedt. Zij heeft geen vergunning nodig maar moet volgens artikel XI.273/18 een verklaring indienen bij de Controledienst voordat zij start. Permission Machine opereert volgens het antwoord van de minister in de Senaat sinds 1 januari 2018 in die hoedanigheid.
Het toezicht
Dat onderscheid heeft gevolgen voor het toezicht. Artikel XI.279, paragraaf 3 beperkt het toezicht op in België gevestigde onafhankelijke beheerentiteiten tot een opsomming van bepalingen, terwijl beheersvennootschappen onder een veel bredere controle vallen. De minister verwoordde het in het antwoord op senaatsvraag 7-907 zo dat er voor zo'n entiteit een beperkte controle is overeenkomstig dat artikel.
Belangrijker voor uw dossier is wat zo'n verklaring niet is. Het koninklijk besluit van 11 maart 2018 somt op wat bij de aangifte moet worden gevoegd: de statuten, de aansluitingsvoorwaarden, de standaardlicentieovereenkomsten en tarieven, het verdelingsbeleid, de lijst van beheerde werken en andere stukken. Een mandaat of een overdrachtsakte per rechthebbende staat daar niet bij. Een inschrijving bij de Controledienst bewijst dus niet dat een partij voor uw foto gemandateerd is. Dat is onze lezing van die opsomming, en wij vonden geen bron die het tegendeel zegt.
Wat een rechter verwacht
Nu het stuk dat in de Belgische praktijk het meeste gewicht heeft. Het hof van beroep in Antwerpen schreef in het arrest van 13 december 2023 met rolnummer 2023/AR/276 op wat een ingebrekestelling minstens moet aanreiken:
Er dient (minstens begin van) bewijs te worden aangereikt omtrent: De stelling dat de vermeende auteur/fotograaf dat hij wel degelijk auteursrechthebbende is van het voorwerp waarop de auteursrechtelijke eis wordt gestoeld. De stelling dat het werk (foto), voorwerp van de auteursrechtelijke eis, voldoet aan de drempelvoorwaarden ter verkrijging van auteursrechtelijke bescherming.
Daarna komen in hetzelfde randnummer nog de aanwijzing van het inbreukmakende gebruik, een redelijke termijn om te staken, en de opgave van de geleden schade, hetzij concreet en gedragen door bewijskrachtige stukken, hetzij forfaitair naar redelijkheid en billijkheid.
Het hof legde ook de vinger op het verdienmodel: In een verdienmodel waarbij de dienstverlener recht heeft op 50 % van een schadevergoeding, dient er inderdaad zorg te worden gedragen dat de vergoeding die wordt gevorderd de werkelijke (concrete of hypothetische) schade betreft.
En in datzelfde dossier stelde het hof vast: De ingebrekestelling houdt geen begin van bewijs in dat K.H. auteur dan wel auteursrechthebbende is van de kwestieuze foto. Dat woog mee in de vermindering wegens misbruik van handhavingsrechten.
Het bewijs
Welk bewijs aanvaardde datzelfde hof dan wel? In de zaak met rolnummer 2023/AR/298 waren dat twee dingen. Ten eerste de eerste publieke weergave van de foto, in dat geval een publicatie op Flickr op 14 mei 2011 waarbij de eisende partij als auteur werd aangeduid. Ten tweede de datum in de opnamegegevens van het bestand, die relevant is bij het bepalen van de fotografiedatum zolang er geen procedure van valsheid wordt ingesteld. Op die basis kon de fotograaf zich beroepen op het vermoeden van auteurschap van artikel XI.170, tweede lid.
De drempel van bescherming is de tweede vraag. Het Hof van Justitie beschreef in het arrest Painer hoe die keuzes eruitzien: In de voorbereidende fase kan de auteur de enscenering, de pose van de te fotograferen persoon of de belichting kiezen. Bij het nemen van de portretfoto kan hij de camera-instelling, de invalshoek of de gecreëerde sfeer kiezen. Bij het ontwikkelen van het cliché tot slot kan de auteur kiezen tussen diverse technieken, of in voorkomend geval software gebruiken. Dat is punt 91 van dat arrest. Punt 89 geeft de maatstaf zelf: er is een eigen schepping wanneer de auteur zijn creatieve bekwaamheden tot uiting heeft kunnen brengen door het maken van vrije en creatieve keuzen.
Hoe streng dat kan uitpakken, laat het arrest van het hof van beroep in Gent van 16 maart 2026 zien, waarover wij op onze rechtspraakpagina schrijven. Daar had de fotograaf per foto moeten verduidelijken welke keuzes hij maakte, deed hij dat niet, en werd de vordering afgewezen.
Wat u opvraagt
Eerlijk over een gat
Nog een vraag die vaak wordt gesteld en die wij niet kunnen beantwoorden: mag een claimbedrijf in eigen naam dagvaarden, of moet de fotograaf zelf eiser zijn? In de Antwerpse reeks en in de Gentse zaak trad telkens de fotograaf zelf op, bijgestaan door een advocatenkantoor dat samenwerkte met een dienstverlener. Die uitspraken beslissen de vraag dus niet.
Wij hebben geen Belgische uitspraak gevonden die principieel oordeelt of een lasthebber of een cessionaris de vordering in eigen naam kan instellen. Wie u vertelt dat dit vaststaat, in de ene of de andere richting, gaat verder dan wat wij hebben kunnen nagaan.
Bronnen
Elke bewering op deze pagina is terug te voeren op een van deze vindplaatsen. Klopt er iets niet, laat het ons weten.
Meer lezen